शेतकरी बांधवांनो, रासायनिक खतांना उत्तम आणि नैसर्गिक पर्याय म्हणून जीवाणू खते (Bio-fertilizers) खूप महत्त्वाचे ठरत आहेत. ही खते म्हणजे पिकांसाठी आवश्यक अन्नद्रव्ये उपलब्ध करून देणारे सूक्ष्मजीव (Micro-organisms) होय. जीवाणू खतांच्या वापरामुळे जमिनीचे आरोग्य (Soil Health) सुधारते आणि उत्पादन खर्च कमी होतो.
जीवाणू खतांचा उपयोग (Use of Bio-fertilizers) 🦠
जीवाणू खतांचा वापर मुख्यतः तीन प्रकारे केला जातो:
- बीज प्रक्रिया (Seed Treatment):
- पेरणीपूर्वी बियांना जीवाणू खत (उदा. रायझोबियम) चोळून (mixed) घेतले जाते.
- यामुळे, हे सूक्ष्मजीव बियाण्यांभोवती जमा होतात आणि रोप वाढू लागताच मुळांना अन्नद्रव्ये पुरवण्यास सुरुवात करतात.
- माती प्रक्रिया (Soil Treatment):
- जीवाणू खत शेणखत किंवा कंपोस्ट खतामध्ये मिसळून पेरणीच्या वेळी मातीमध्ये टाकले जाते.
- यामुळे, जमिनीच्या मोठ्या भागातील पिकांना या जिवाणूंचा फायदा होतो.
- रोपे/मूळ प्रक्रिया (Seedling/Root Dipping):
- भात (Rice), टोमॅटो (Tomato) किंवा इतर रोपांची लागवड करताना, रोपांची मुळे जीवाणू खताच्या द्रावणात बुडवून (dipped) नंतर लावली जातात.
- यामुळे रोपांना लागवडीच्या सुरुवातीपासूनच जिवाणूंचा आधार मिळतो.
जीवाणू खतांचे मुख्य प्रकार आणि कार्य
| प्रकार (Type) | कार्य (Function) | कोणत्या पिकांसाठी उपयुक्त (Suitable for which crops) |
|---|---|---|
| रायझोबियम (Rhizobium) | हवेतील नत्र (Nitrogen) शोषून मुळांवर गाठींमध्ये (Nodules) साठवतो. | कडधान्ये (Pulses) उदा. तूर, मूग, हरभरा, सोयाबीन. |
| अॅझोटोबॅक्टर (Azotobacter) | हवेतील नत्र शोषून तृणधान्य पिकांसाठी उपलब्ध करतो. | तृणधान्ये (Cereals) उदा. गहू, ज्वारी, बाजरी, तसेच कापूस, ऊस. |
| पीएसबी (PSB – Phosphate Solubilizing Bacteria) | मातीमध्ये अडलेले स्फुरद (Phosphorus) विरघळवून पिकांना मिळवून देतो. |
जीवाणू खतांचे फायदे (Benefits of Bio-fertilizers) ✅
- उत्पादन वाढ: पिकाला नैसर्गिक अन्नपुरवठा झाल्यामुळे उत्पन्न १०% ते २५% पर्यंत वाढते.
- रासायनिक खतांची बचत: जीवाणू खतांच्या वापरामुळे रासायनिक नत्र आणि स्फुरद खतांचा वापर २०% ते ४०% पर्यंत कमी होतो.
- जमिनीचे आरोग्य: जमिनीची सुपीकता आणि भौतिक गुणधर्म सुधारतात, ज्यामुळे जमीन दीर्घकाळ उत्पादनक्षम राहते.
- पर्यावरणास अनुकूल: हे खते पूर्णपणे नैसर्गिक असल्याने पर्यावरणाचे प्रदूषण होत नाही.
- कमी खर्चिक: रासायनिक खतांच्या तुलनेत जीवाणू खते कमी खर्चात उपलब्ध होतात.
- पिकाची प्रतिकारशक्ती: काही जिवाणू पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक हार्मोन्स (उदा. ऑक्झिन) तयार करतात, ज्यामुळे पिकाची रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.
