जेट्रोफा लागवड हा दीर्घकाळ चालणारा आणि कमी देखभालीचा व्यवसाय आहे. या प्रक्रियेतील महत्त्वाचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:
अ. लागवड आणि रोपे व्यवस्थापन (Planting and Seedling Management)
- जमीन तयारी: जमिनीची नांगरट करून, पाण्याचा योग्य निचरा होईल याची काळजी घ्यावी. खड्डे उन्हाळ्यात तयार करावेत.
- लागवड: साधारणपणे पावसाळ्यात (जून ते सप्टेंबर) रोपांची किंवा छाट कलमांची लागवड करावी.
- अंतर: 2 \times 2 मीटर किंवा 3 \times 3 मीटर ठेवावे.
- कलमे: छाट कलमे लावल्यास फळधारणा लवकर होते.
- सुरुवातीचे खत व्यवस्थापन: लागवडीच्या वेळी प्रत्येक रोपास शेणखत आणि शिफारशीनुसार संयुक्त खते (उदा. NPK) द्यावी.
- पाणी व्यवस्थापन: हे पीक दुष्काळ सहन करू शकते, परंतु सुरुवातीच्या वर्षांत आणि विशेषतः कोरड्या हवामानात पाण्याची व्यवस्था करावी.
ब. झाडाची वाढ आणि देखभाल (Plant Growth and Maintenance)
- छाटणी (Pruning): झाडाला जास्त फांद्या फुटण्यासाठी आणि फळांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी झाडाच्या वाढीनुसार वेळोवेळी छाटणी (Cutting) करणे आवश्यक आहे. चांगली फांदी वाढल्यास फळे जास्त लागतात.
- खत आणि पाणी: झाड जसजसे मोठे होते, तसतसे दरवर्षी पावसाळ्यापूर्वी शिफारशीनुसार खतांची मात्रा द्यावी.
- कीड व रोग नियंत्रण: जेट्रोफा नैसर्गिकरित्या कीड आणि रोगमुक्त असते. त्यामुळे कीटकनाशकांचा वापर कमी लागतो.
क. फळधारणा आणि काढणी (Fruiting and Harvesting)
- फळधारणा कालावधी: लागवडीनंतर सुमारे २ ते ३ वर्षांनी फळधारणा सुरू होते.
- काढणीची वेळ: जेट्रोफाची फळे हिरवी असताना पिकू लागतात आणि पिवळी झाल्यावर काढणीसाठी तयार होतात. फळे झाडावर वाळल्यानंतर नैसर्गिकरित्या फुटू शकतात, त्यामुळे पिवळी झाल्यावर त्वरित काढणी करावी.
- काढणी प्रक्रिया: फळे हाताने किंवा लाकडी काठीच्या साहाय्याने झाडावरून तोडली जातात.
- उत्पन्न: झाडाचे वय आणि व्यवस्थापनानुसार प्रति झाड १ ते ५ किलो पर्यंत बियाणे मिळू शकते. एकदा लागवड केल्यास सुमारे ४० वर्षांपर्यंत उत्पादन मिळत राहते.
- बायो-डिझेल उत्पादन: काढणी केलेल्या बियांमधून साधारण तेलाच्या घाण्यामध्ये (Oil Expeller) तेल काढून बायो-डिझेल तयार केले जाते.
