गव्हाचे अधिक आणि चांगले उत्पादन घेण्यासाठी जमिनीच्या माती परीक्षणानुसार खतांचे नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
१. पूर्वतयारी (Pre-Sowing)
- शेणखत/कंपोस्ट खत: नांगरणीपूर्वी हेक्टरी २०-२५ बैलगाड्या चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे.
२. मुख्य अन्नद्रव्यांचे प्रमाण (Major Nutrients – NPK)
खताचे प्रमाण हे बागायती (वेळेवर/उशिरा पेरणी) आणि जिरायती (कोरडवाहू) नुसार बदलते.
| लागवडीचा प्रकार | नत्र (N) | स्फुरद (P) | पालाश (K) |
|---|---|---|---|
| बागायती (वेळेवर पेरणी) | १२० किलो/हेक्टर | ६० किलो/हेक्टर | ४० किलो/हेक्टर |
| बागायती (उशिरा पेरणी) | ८० किलो/हेक्टर | ४० किलो/हेक्टर | ४० किलो/हेक्टर |
| जिरायत/कोरडवाहू | ४० किलो/हेक्टर | २० किलो/हेक्टर | – |
३. खत देण्याची वेळ (Fertilizer Application Schedule)
गहू पिकाला खत दोन किंवा तीन टप्प्यात विभागून द्यावे लागते:
| टप्पा | खताचे प्रमाण | कधी द्यावे? |
|---|---|---|
| पहिला डोस (बेसल डोस) | नत्राचा अर्धा भाग, स्फुरद व पालाशचा संपूर्ण भाग. | पेरणीच्या वेळी (बियाण्यासोबत किंवा तिफणीने द्यावा). |
| दुसरा डोस (टॉप ड्रेसिंग) | नत्राचा उर्वरित अर्धा भाग. |
४. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micro-Nutrients)
- जस्त (Zinc) आणि लोह (Iron) ची कमतरता: जर जमिनीत जस्ताची किंवा लोहाची कमतरता असेल, तर पेरणीच्या वेळी ८ किलो झिंक सल्फेट किंवा ८ किलो फेरस सल्फेट (हिराकस) शेणखतात (१:१० प्रमाणात) मुरवून द्यावे.
- टीप: सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापर दर ३ ते ४ वर्षांनी एकदाच करावा आणि माती परीक्षणानुसारच करावा.
५. फवारणी (Foliar Spray)
- पीक दाणे भरण्याच्या अवस्थेत असताना, उत्पादनात वाढ होण्यासाठी २% युरियाची फवारणी (१०० लिटर पाण्यात २ किलो युरिया मिसळून) करावी.
