न्युक्लिअस बजेट योजनेची माहिती (Information about Nucleus Budget Scheme)
न्युक्लिअस बजेट (Nucleus Budget) योजना, ज्याला केंद्रवर्ती अर्थसंकल्प योजना असेही म्हणतात, महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास विभागामार्फत १९८१-८२ पासून राबविण्यात येत आहे.
योजनेचा उद्देश आणि स्वरूप:
- उद्देश: आदिवासी उपयोजनेअंतर्गत (TSP) समाविष्ट नसलेल्या, परंतु स्थानिक परिस्थितीनुसार अत्यंत आवश्यक असलेल्या नाविन्यपूर्ण व उत्पादनक्षम योजना राबविणे. प्रत्येक प्रकल्प क्षेत्राची भौगोलिक परिस्थिती आणि आदिवासींच्या गरजा लक्षात घेऊन ही योजना लवचिकपणे (Flexibly) राबवली जाते.
- लाभार्थी: दारिद्र्य रेषेखालील (BPL) असलेले आदिवासी व्यक्ती आणि कुटुंबे.
- लाभाची मर्यादा (वैयक्तिक): आदिवासी व्यक्ती/कुटुंबास साधारणतः रु. ५०,०००/- पर्यंतचे आर्थिक सहाय्य दिले जाते.
- अनुदान: सर्वसाधारण आदिवासी लाभार्थ्यांसाठी ८५% अनुदान आणि आदिम जमातीच्या (PVTGs – उदा. कोलाम) लाभार्थ्यांसाठी १००% अनुदान दिले जाते.
- अर्ज प्रक्रिया: ही योजना आता ‘एनबी पोर्टल’ (\text{[https://www.nbtribal.in](https://www.nbtribal.in)}) मार्फत ऑनलाईन पद्धतीने राबविली जाते, ज्यामुळे पारदर्शकता वाढली आहे.
प्रमुख लाभाचे गट:
न्युक्लिअस बजेट अंतर्गत प्रामुख्याने कर्जविरहित योजना राबविल्या जातात, ज्यांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:
- उत्पन्न निर्मितीच्या किंवा वाढीच्या योजना (Income Generation/Enhancement):
- शेती उत्पन्न वाढविण्यासाठी सिंचन योजना (उदा. इनवेल बोअर, पाईप पुरवठा).
- पशुसंवर्धन (उदा. कुक्कुटपालन, शेळीपालन, दुग्धव्यवसाय).
- फळबाग विकास, मत्स्यव्यवसाय, कुटीर उद्योग.
- प्रशिक्षणाच्या योजना (Training Schemes):
- नोकरी आणि स्वयंरोजगारासाठी आवश्यक असलेले प्रशिक्षण (उदा. कॉम्प्युटर प्रशिक्षण, शिवणकाम, स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन).
- मानव साधन संपत्ती विकास व आदिवासी कल्याणात्मक योजना:
- आरोग्य शिबिरे, शिक्षण, आणि इतर सामाजिक कल्याणाचे उपक्रम.
अर्ज प्रक्रिया आणि पात्रता (Application Process and Eligibility):
- पात्रता: अर्जदार महाराष्ट्रातील आदिवासी जमातीचा असावा. प्रत्येक उप-योजनेसाठी आवश्यक शैक्षणिक आणि आर्थिक निकष वेगवेगळे असतात.
- अर्ज कुठे करावा:
- इच्छुक लाभार्थ्यांनी \text{[https://www.nbtribal.in](https://www.nbtribal.in)} या एनबी पोर्टलवर ऑनलाईन अर्ज करायचा असतो.
- ज्या जिल्ह्यांमध्ये हे पोर्टल कार्यान्वित नसेल, तिथे एकात्मिक आदिवासी विकास प्रकल्प कार्यालयात (ITDP) संपर्क साधून विहित नमुन्यातील अर्ज सादर करावा लागतो.
- आवश्यक कागदपत्रे (उदाहरणादाखल):
- आधार कार्ड
- जातीचे प्रमाणपत्र (Cast Certificate)
- रहिवासी प्रमाणपत्र
- दारिद्र्य रेषेखालील (BPL) प्रमाणपत्र (असल्यास)
- बँक खाते पासबुकाची प्रत
- योजनेनुसार इतर आवश्यक प्रमाणपत्रे (उदा. अपंगत्व, विधवा इ.)
