कीटकनाशके (Pesticides) म्हणजे पिकांचे रोग, कीड आणि तण (weeds) यांपासून संरक्षण करण्यासाठी वापरली जाणारी रासायनिक किंवा जैविक द्रव्ये (substances) होय. शेतीमध्ये उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि पिकांची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.
कीटकनाशकांचे मुख्य प्रकार
कीटकनाशके त्यांच्या कार्यानुसार किंवा ज्यावर ते हल्ला करतात त्यानुसार वर्गीकृत केली जातात:
- कीडनाशके (Insecticides): किडींना (उदा. अळ्या, मावा, तुडतुडे) मारण्यासाठी वापरली जातात.
- बुरशीनाशके (Fungicides): बुरशीमुळे होणारे पिकांचे रोग (उदा. तांबेरा, करपा) नियंत्रित करण्यासाठी.
- तणनाशके (Herbicides): शेतातील नको असलेले तण (weeds) नष्ट करण्यासाठी.
- उंदीरनाशके (Rodenticides): शेतातील उंदीर आणि घुशींना मारण्यासाठी.
कीटकनाशके वापरण्याचे फायदे
- पीक संरक्षण: कीड आणि रोगांपासून पिकांचे नुकसान होण्यापासून वाचवते.
- उत्पादन वाढ: पिकाची वाढ चांगली होऊन उत्पन्न वाढते.
- उत्पादनाची गुणवत्ता: फळे, धान्य आणि भाज्यांचा आकार, रंग आणि साठवण क्षमता सुधारते.
सुरक्षित वापरासाठी महत्त्वाची काळजी
कीटकनाशके वापरताना अत्यंत काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचा मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
- सुरक्षितता किट: फवारणी करताना मास्क, हातमोजे आणि सुरक्षित चष्मा वापरा.
- योग्य प्रमाण: तज्ञांच्या सल्ल्यानुसार आणि लेबलवर दिलेल्या माहितीनुसारच योग्य प्रमाणात वापरा.
- फवारणीची वेळ: फवारणी शक्यतोवर सकाळच्या किंवा संध्याकाळच्या वेळी करा.
- साठवण: कीटकनाशके लहान मुलांच्या आवाक्याबाहेर आणि थंड, कोरड्या जागी साठवा.
- पिकांचा कालावधी: फवारणीनंतर काढणीपर्यंत (harvest) लेबलवर दिलेला सुरक्षित कालावधी (waiting period) पाळा.
